Sau khi hợp nhất Thành phố Hồ Chí Minh với Bình Dương và Bà Rịa-Vũng Tàu, ngành nông nghiệp Thành phố đứng trước một bước ngoặt chưa từng có. Diện tích đất nông nghiệp tăng gấp bốn lần so với trước, kéo theo sự thay đổi căn bản về không gian sản xuất, quy mô vùng nguyên liệu và vai trò của nông nghiệp trong cơ cấu kinh tế đô thị. Tuy nhiên, cùng với cơ hội mở rộng là hàng loạt thách thức về quản trị, quy hoạch và tổ chức sản xuất, đặt ra yêu cầu cấp thiết phải tái cấu trúc ngành nông nghiệp một cách bài bản và dài hạn.
Nhiều lợi thế
Từ một nền nông nghiệp mang tính "nông nghiệp đô thị" với diện tích hạn chế, Thành phố Hồ Chí Minh đang đứng trước cơ hội hình thành một không gian nông nghiệp rộng lớn, đa dạng sinh thái và sản phẩm, đủ điều kiện để xây dựng các chuỗi giá trị nông sản quy mô lớn gắn với thị trường trong nước và xuất khẩu.
Với diện tích đất nông nghiệp sau hợp nhất lên đến 454.000ha, không gian nông nghiệp mới mang lại cho Thành phố Hồ Chí Minh lợi thế hiếm có về sự đa dạng sản phẩm. Bình Dương nổi bật với cao su, cây ăn trái có múi và chăn nuôi tập trung; Bà Rịa-Vũng Tàu có lợi thế về hồ tiêu, càphê, cây ăn trái, thủy hải sản và nuôi trồng ven biển; khu vực Cần Giờ, Bình Chánh, Củ Chi phát triển mạnh nông nghiệp đô thị như hoa lan, cá cảnh, rau an toàn, nông nghiệp công nghệ cao.
Theo ông Võ Thành Giàu, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Thành phố Hồ Chí Minh, sự phong phú này giúp Thành phố có thể tự chủ khoảng 60% nguồn cung nông sản cho thị trường nội địa, đồng thời tạo nền tảng để hình thành các vùng nguyên liệu phục vụ chế biến và xuất khẩu. Đây là lợi thế hiếm có trong bối cảnh nhu cầu tiêu dùng thực phẩm sạch, đảm bảo nguồn gốc, xuất xứ của 14 triệu dân Thành phố ngày càng gia tăng.
Không gian nông nghiệp rộng lớn như vậy tạo ra một "xung lực" rất mạnh để Thành phố Hồ Chí Minh có những thay đổi căn bản về chất trong phát triển nông nghiệp.
Thành phố Hồ Chí Minh không chỉ là nơi tiêu thụ nông sản, mà đang dần hội tụ đủ các điều kiện để trở thành trung tâm điều phối chuỗi giá trị nông nghiệp của vùng, từ nghiên cứu giống, chuyển giao công nghệ, chế biến sâu đến logistics và xuất khẩu.
Các chuyên gia cũng cho rằng không gian mở rộng giúp Thành phố có đủ "đất" để thử nghiệm những mô hình nông nghiệp công nghệ cao quy mô lớn, nông nghiệp sinh thái gắn với du lịch hay các khu tổ hợp sản xuất-chế biến-logistics. Đây là cơ hội để thu hút dòng vốn đầu tư mới vào nông nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp công nghệ, doanh nghiệp chế biến và xuất khẩu. Đây là điều kiện để Thành phố Hồ Chí Minh xây dựng chuỗi giá trị nông sản khép kín, từ sản xuất đến thị trường, đẩy mạnh xuất khẩu.
Thách thức phát triển nông nghiệp bền vững
Tuy nhiên, thực tế cho thấy đất nông nghiệp nhiều hơn không đồng nghĩa với hiệu quả cao hơn. Hiện nay, tại nhiều khu vực sau hợp nhất, sản xuất nông nghiệp vẫn manh mún, thiếu liên kết, phụ thuộc lớn vào thương lái.
Hạ tầng thủy lợi, giao thông nội đồng, kho lạnh và cơ sở chế biến chưa theo kịp yêu cầu phát triển. Giá trị sản xuất trên một đơn vị diện tích ở nhiều nơi còn thấp, chưa tương xứng với tiềm năng đất đai và lợi thế thị trường của Thành phố Hồ Chí Minh.
Một số hợp tác xã cho rằng dù sản xuất đạt chuẩn, đầu ra vẫn bấp bênh do thiếu hợp đồng bao tiêu dài hạn, rủi ro thị trường cao. Sự lỏng lẻo trong kết nối giữa "đầu tàu" tiêu thụ là doanh nghiệp, với vùng nguyên liệu, do phụ thuộc vào mùa vụ, tiêu dùng, khoảng cách địa lý, chi phí vận chuyển, logistics... khiến nhiều hợp tác xã khó phát triển.
Tuy nhiên, ngay cả với những hợp tác xã sản xuất theo chuỗi cũng "chùn chân" trên con đường nông nghiệp bền vững bởi chi phí cao, lợi nhuận chưa tương xứng.
Tiến sỹ Nguyễn Hải An, Giám đốc Trung tâm Công nghệ Sinh học Thành phố Hồ Chí Minh, cũng chỉ ra nông dân, hợp tác xã rất hạn chế trong tiếp cận các nguồn lực cần thiết để phát triển, từ các kết quả nghiên cứu, tiến bộ khoa học, kỹ thuật, đến nguồn lực đất đai, tài chính...
Đơn cử như việc người dân, doanh nghiệp, hợp tác xã rất khó tiếp cận kết quả đề tài nghiên cứu, có thể do các nghiên cứu chưa bám sát với thực tiễn sản xuất, nhưng cũng có thể do việc chuyển giao gặp rào cản về pháp lý, luật, làm giảm giá trị từ nghiên cứu đến sản xuất kinh doanh.
"Bên cạnh đó, dù khi đã sản xuất ra hàng hóa rồi, thì việc tiêu thụ cũng rất thách thức, vì hạn chế nguồn lực, nên nông dân, hợp tác xã khó xây dựng thương hiệu, giá trị gia tăng thấp, nghịch cảnh "được mùa mất giá" vẫn xảy ra, nhất là với những sản phẩm giá trị cao... Do đó, tôi cho rằng, các cơ chế nhà nước cần lèo lái là làm sao tăng marketing, thị trường, hỗ trợ cho bà con nông dân trong việc thương mại hóa sản phẩm, tạo giá trị gia tăng tốt hơn," Tiến sỹ Nguyễn Hải An nêu quan điểm.
Một thách thức lớn khác trong phát triển nông nghiệp tại đô thị lớn như Thành phố Hồ Chí Minh, đó là nguy cơ thu đất nông nghiệp bị sử dụng kém hiệu quả, thậm chí bị thu hẹp hay chuyển đổi sang các mục đích khác. Điều này là dễ hiểu, khi hiệu quả giá trị sản xuất trên 1ha nông nghiệp thấp hơn nhiều so với tiềm năng thị trường, không hấp dẫn bằng những ngành nghề công nghiệp-dịch vụ khác...
Chưa kể thách thức từ tình trạng biến đổi khí hậu toàn cầu khiến sản xuất ngày càng khó khăn, chi phí cao, trong khi áp lực thiếu nhân lực cho ngành nông nghiệp.
Các chuyên gia kinh tế nông nghiệp cho rằng, nếu không tái cấu trúc kịp thời, tình trạng "đất nhiều nhưng giá trị thấp," làm suy giảm động lực phát triển bền vững của ngành nông nghiệp Thành phố Hồ Chí Minh.
Việc mở rộng không gian nông nghiệp sau hợp nhất rõ ràng là cơ hội lịch sử, nhưng cơ hội chỉ trở thành động lực phát triển nếu đi kèm với tư duy quản trị mới, quy hoạch khoa học và chính sách đủ mạnh. Nếu không, nguy cơ "mở rộng nhưng không sâu" hoàn toàn có thể xảy ra, khiến tiềm năng lớn của ngành nông nghiệp Thành phố Hồ Chí Minh sẽ bị bỏ ngỏ.
Theo TTXVN
